Hoe effectief is thermisch beheer tegen Legionella?

Het is inmiddels bijna 19 jaar geleden dat de VROM de tijdelijke regeling ‘Legionella preventie in leidingwater’ in werking liet treden. Het doel voor deze regeling was om een herhaling van de legionellaramp tijdens de Westfriese Flora te voorkomen. Deze regeling was gebaseerd op een drinkwaterinstallatie die aan alle normen voldoet en een Legionella beheersplan gebaseerd op thermisch beheer. In de praktijk betekent dit veel drinkwaterinstallatie aanpassingen en een hoop spoelwerkzaamheden. Maar, hoe succesvol is deze aanpak eigenlijk, hebben de talloze drinkwaterinstallatie aanpassingen het gewenste effect en heeft al het weggespoelde water zijn dienst bewezen? Of is deze regeling inmiddels achterhaald? Om deze vragen te beantwoorden hebben we een literatuuronderzoek en een analyse uitgevoerd.

Wat is thermisch beheer?

Bij thermisch beheer wordt getracht de groei van legionellabacteriën op twee manieren te beheersen (RIVM, 2012):

  1. Het voorkomen van een gunstige temperatuur voor groei in de gehele drinkwaterinstallatie; koud water niet warmer dan 25 (bij voorkeur < 20) en warm water niet kouder dan 50 (bij voorkeur > 60);
  2. Het voorkomen van stilstand van water in leidingen door de gehele installatie minimaal wekelijks te gebruiken (doorstroming).
Onderzoek naar de effectiviteit van thermisch beheer

In het onderzoek van de RIVM (2012) hebben ze middels een wetenschappelijk literatuuronderzoek de effectiviteit van verschillende Legionella preventie technieken onderzocht. Wij hebben de bevindingen rondom thermisch beheer kort samengevat.

Legionella kan ongevoelig worden voor thermische desinfectie

Allegra et al. (2011) heeft het effect van thermische desinfectie op de legionellabacterie gedurende 20 jaar bestudeerd. Uit hun onderzoek bleek dat dezelfde legionella stammen de systemen vele jaren koloniseerden, ondanks de toepassing van thermische beheer. De bacteriestammen verschilden in hun gevoeligheid voor hitte en sommige werden zelfs ongevoelig voor thermische desinfectie. In een ander onderzoek vonden ze ook dat legionellabacteriën ongevoelig kunnen worden voor thermische desinfectie (Farhat et al., 2010). Een eerste heat-shock had effect, maar bij een tweede heat-shock werd er geen reductie in legionella aantallen gezien (Farhat et al., 2010).

Thermische desinfectie van koudwaterleidingen blijkt in praktijk lastig

Arvand et al. (2011) onderzocht de Legionella besmetting van koudwaterleidingen in verband met temperatuur. Opvallend was dat het aantal besmette koud water tappunten aanzienlijk hoger was dan het aantal besmette warmwater tappunten (40% vs. 23%). Zelfs de tappunten met een lage koud water temperatuur waren voor een groot deel nog besmet: < 20 (35% positief voor Legionella) en < 15 (28% positief voor Legionella). Dit geeft aan dat een koud water tappunt met een temperatuur van < 20, geen garantie geeft voor een Legionella vrij drinkwaterinstallatie (Arvand et al., 2011). Ondanks gedacht wordt dat Legionella niet kan groeien bij een temperatuur van lager dan 20, zou de bacterie op een andere warmere plek in de leiding wel kunnen groeien (RIVM, 2012). Het probleem is dat het in de praktijk lastig is om de koudwaterleidingen constant onder de 25 te houden, waardoor thermische desinfectie vaak niet werkt.

De cijfers: effectiviteit van thermisch beheer in Nederland

Het merendeel van de prioritaire locaties in Nederland past thermisch beheer toe. In het leveringsgebied van PWN gebruikt 94% thermisch beheer, en bij de GGD 97%. De GGD geeft aan dat bij 80% van deze locaties regelmatig Legionella werd aangetoond. Daarnaast zijn de meeste Legionella-overschrijdingen in Nederland afkomstig van koudwaterleidingen (Versteegh et al., 2007).

Na het opvragen van het aantal Legionella meldingen bij de ILT, zien we dat dit aantal aanzienlijk is gestegen in de afgelopen twee jaar (zie figuur 1). Ook stijgt het aantal meldingen van Legionellosis per jaar (zie figuur 2).

ILT Legionella meldingen - effectiviteit thermisch beheer

Figuur 1 – Aantal Legionella besmettingen gemeld bij de ILT 2017-2018. (ILT, 2019).

Figuur 2 – Aantal meldingen van longontsteking door Legionella 2007-2017 en indeling of de ziekte werd opgelopen binnen Nederland of tijdens een reis in het buitenland (RIVM, 2019).

In de presentatie van Alvin Bartels van de RIVM op het ISSO congres over Alternatieve Technieken werd thermisch beheer als minst effectief genoemd (zie ook RIVM rapport). Door de lange toepassing van hittebehandeling worden de Legionella bacteriën resistent. Daarnaast blijft de biofilm veelal aanwezig in de pijpleidingen en zijn koudwaterleidingen niet goed te desinfecteren. Ook geven vele instanties in Nederland die verantwoordelijk zijn voor legionellabeheer aan dat de thermisch beheersmaatregelen lastig zijn om na te leven.

Conclusies

We zijn inmiddels 19 jaar verder na de invoering van de regeling waarbij thermisch beheer als basis werd gekozen voor het Legionella beheersplan. Over de jaren heen is gebleken dat thermisch beheer in de praktijk niet altijd succesvol is tegen de bestrijding van Legionella. Ook merken we dat de Legionella meldingen toenemen en dat locaties steeds vaker kampen met Legionella besmettingen. Waarom wordt deze techniek dan nog steeds geadviseerd? Is het niet tijd om de wetgeving aan te passen en Legionella beheerstechnieken te adviseren die wel werken?

To be continued: er is nog een hoop te bespreken over de effectiviteit van Legionella preventie technieken. Onze volgende campagne zal hierop inhaken.

Bronnen:

Allegra S, Grattard F, Girardot F, Riffard S, Pozzetto B, Berthelot P. 2011. Longitudinal evaluation of the efficacy of heat treatment procedures against Legionella spp. in hospital water systems by using a flow cytometric assay. Appl Environ Microbiol. 77:1268-1275.

Arvand M, Jungkind K, Hack A. 2011. Contamination of the cold water distribution system of health care facilities by Legionella pneumophila: Do we know the true dimension? Euro Surveill. 16: pii=19844.

Bartels, A. (2019). Effectiviteit van beheerstechnieken voor legionella in drinkwaterinstallaties. ISSO-congres Alternatieve technieken

Farhat M, Trouilhé MC, Brand E, Moletta-Denat M, Robine E, Frère J. 2010. Development of a pilot-scale 1 for Legionella elimination in biofilm in hot water network: heat shock treatment evaluation. J. Appl. Micrbiol. 108: 1073-1082.

ILT. (2019). Aantal Legionella besmettingen gemeld bij de ILT 2017-2018. [e-mail]

ISSO 55.1 Legionellapreventie in leidingwater

RIVM. (2019). Legionella. Retrieved from: https://www.rivm.nl/legionella 

RIVM Rapport 703719078. (2012). Effectiviteit van beheerstechnieken voor legionella in drinkwaterinstallaties.

Versteegh J.F.M., Brandsema P.S., van der aa N.G.F.M., Dik H.H.J., de Groot G.M. 2007. Evaluatie legionellapreventie Waterleidingwet. RIVM rapport 703719020.